Powstanie warszawskie - 1 sierpnia 1944, 63 dni

Powstanie warszawskie wybuchło 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17:00 (godzina „W") i było największym zbrojnym wystąpieniem Armii Krajowej przeciwko niemieckiemu okupantowi. Trwało 63 dni i zakończyło się klęską.

Najważniejsze fakty w pigułce


Wybuch	1 sierpnia 1944, godz. 17:00 („godzina W")
Organizator	Armia Krajowa (AK)
Czas trwania	63 dni
Kapitulacja	2/3 października 1944

Przyczyny i cel

Chęć wyzwolenia Warszawy własnymi siłami przed wkroczeniem Armii Czerwonej.
Zamiar wystąpienia jako gospodarz wobec zbliżającego się ZSRR (aspekt polityczny - niepodległość).
Decyzję o wybuchu podjęło dowództwo AK (rozkaz gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego).

Przebieg

Walki objęły całe miasto; powstańcy zdobyli początkowo część dzielnic.
Brak realnej pomocy z zewnątrz - Armia Czerwona zatrzymała się na prawym brzegu Wisły, a alianci mogli udzielić jedynie ograniczonego wsparcia.
Niemcy prowadzili brutalne represje wobec ludności (m.in. rzeź Woli).
Po 63 dniach walk powstanie skapitulowało 2/3 października 1944.

Kontekst: akcja „Burza" i sytuacja polityczna

Powstanie nie było decyzją oderwaną od reszty wojny. Wpisywało się w akcję „Burza", planowaną od 1943 roku operację Armii Krajowej polegającą na wystąpieniu przeciw Niemcom na terenach zajmowanych przez Armię Czerwoną i przyjęciu roli gospodarza wobec wkraczających Sowietów.

Doświadczenia z wcześniejszych etapów „Burzy" były jednak złe. Na Wileńszczyźnie i Lubelszczyźnie oddziały AK po wspólnej walce z Niemcami były przez NKWD rozbrajane, a ich dowódcy aresztowani. Dowództwo w Warszawie o tym wiedziało.

Bezpośrednim tłem był też zamach na Hitlera z 20 lipca 1944 i wrażenie, że Rzesza się chwieje, oraz utworzenie PKWN 21 lipca 1944 w Lublinie, czyli konkurencyjnego wobec rządu w Londynie ośrodka władzy. Wystąpienie miało dać Polsce podmiotowość, zanim o jej losie zdecydują inni.

Dlaczego powstanie upadło

Przyczyn było kilka i na maturze punktuje się wskazanie więcej niż jednej.

Braki uzbrojenia. Uzbrojonych było mniej więcej jedno na dziesięciu powstańców. Broni starczało na kilka dni walki, a nie na dwa miesiące.
Nieudane uderzenie na kluczowe obiekty. Pierwszego dnia nie zdobyto mostów, dworców ani lotniska, przez co powstanie od początku było pozbawione łączności z zapleczem.
Zatrzymanie ofensywy sowieckiej. Armia Czerwona stanęła na prawym brzegu Wisły i przez większość powstania nie wznowiła natarcia. Odmówiono też długo zgody na lądowanie alianckich samolotów na lotniskach za linią frontu, co drastycznie ograniczyło zrzuty.
Przewaga niemiecka w ciężkim sprzęcie: lotnictwo, artyleria i czołgi wobec obrony w zabudowie miejskiej.
Brak realnej pomocy z zewnątrz. Zrzuty alianckie z Włoch odbywały się na granicy zasięgu i w większości trafiały do Niemców.

Zbrodnie na ludności cywilnej

Osobnym, regularnie sprawdzanym zagadnieniem jest rzeź Woli z 5-7 sierpnia 1944 roku, w czasie której zamordowano dziesiątki tysięcy cywilów niezależnie od udziału w walkach. Była to zaplanowana akcja terroru, mająca złamać wolę oporu miasta, a nie skutek walk ulicznych.

Skutki

Śmierć około 18 tysięcy żołnierzy AK i 150-200 tysięcy cywilów.
Planowe zniszczenie Warszawy przez Niemców po kapitulacji: wyburzano miasto dzielnica po dzielnicy, niszcząc również zabytki i archiwa.
Wysiedlenie ludności przez obóz przejściowy w Pruszkowie, skąd część trafiła na roboty przymusowe i do obozów.
Osłabienie struktur Polski Podziemnej, co ułatwiło przejęcie władzy przez ośrodek zależny od ZSRR.
Uznanie powstańców za kombatantów na mocy warunków kapitulacji, dzięki czemu trafili do niewoli jenieckiej, a nie do obozów koncentracyjnych.

Co z tego jest na maturze

Stałe są data i godzina wybuchu oraz czas trwania. Najczęściej punktowanym elementem otwartym jest jednak ocena decyzji o wybuchu, gdzie liczy się przedstawienie argumentów obu stron: politycznej konieczności wystąpienia wobec ZSRR oraz militarnej beznadziei przy takim stanie uzbrojenia. Trzeci powracający wątek to postawa Armii Czerwonej i spór o to, czy zatrzymanie ofensywy było koniecznością wojskową, czy decyzją polityczną.

Najczęstsze pytania

Kiedy wybuchło powstanie warszawskie?

1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17:00.

Co to była godzina „W"?

Umowna godzina rozpoczęcia walk - 17:00, 1 sierpnia 1944.

Ile trwało powstanie warszawskie?

63 dni; skapitulowało 2/3 października 1944.

Kto dowodził powstaniem warszawskim?

Dowództwo Armii Krajowej z gen. Tadeuszem Borem-Komorowskim, który wydał rozkaz o wybuchu.

Dlaczego wybuchło powstanie warszawskie?

Aby wyzwolić Warszawę własnymi siłami przed wkroczeniem Armii Czerwonej i wystąpić jako gospodarz wobec ZSRR.

Ile osób zginęło w powstaniu warszawskim?

Około 18 tys. żołnierzy AK oraz 150–200 tys. cywilów.

Jakie były skutki powstania warszawskiego?

Klęska, ogromne straty ludzkie, planowe zniszczenie Warszawy przez Niemców i wysiedlenie ludności.

Dlaczego powstanie upadło?

Z powodu przewagi Niemców i braku realnej pomocy - Armia Czerwona zatrzymała się na prawym brzegu Wisły.

Czym była akcja „Burza"?

Planem Armii Krajowej z 1943 roku, zakładającym wystąpienie przeciw Niemcom na terenach zajmowanych przez Armię Czerwoną i przyjęcie roli gospodarza wobec wkraczających Sowietów. Powstanie warszawskie było jej częścią.

Czym była rzeź Woli?

Zaplanowaną akcją terroru z 5-7 sierpnia 1944 roku, w czasie której Niemcy wymordowali dziesiątki tysięcy cywilów niezależnie od ich udziału w walkach.

Ilu powstańców miało broń?

Uzbrojonych było mniej więcej jedno na dziesięciu. Braki uzbrojenia były jedną z głównych przyczyn klęski.

Co się stało z ludnością Warszawy po kapitulacji?

Została wysiedlona przez obóz przejściowy w Pruszkowie, a część trafiła na roboty przymusowe i do obozów. Miasto Niemcy planowo wyburzali.

Czy powstańcy trafili do obozów koncentracyjnych?

Nie. Warunki kapitulacji przyznawały im status kombatantów, więc trafili do niewoli jenieckiej.

Co wydarzyło się 1 sierpnia 1944 roku?

O godzinie 17:00, zwanej godziną „W", wybuchło powstanie warszawskie, największe zbrojne wystąpienie Armii Krajowej przeciwko niemieckiemu okupantowi.