Odzyskanie niepodległości 1918 - data i okoliczności
Polska odzyskała niepodległość 11 listopada 1918 roku, po 123 latach zaborów. Symboliczną datą jest dzień, w którym Józef Piłsudski przejął naczelne dowództwo nad wojskiem - zbiegło się to z końcem I wojny światowej.
Najważniejsze fakty w pigułce
| Data | 11 listopada 1918 |
| Postać | Józef Piłsudski |
| Po ilu latach | 123 lata zaborów |
| Święto | Narodowe Święto Niepodległości |
Dlaczego akurat 1918 rok
- I wojna światowa (1914–1918) doprowadziła do klęski wszystkich trzech zaborców - Rosji, Niemiec i Austro-Węgier.
- Rozpad mocarstw zaborczych stworzył szansę na odbudowę własnego państwa.
- W polskich ziemiach powstawały lokalne ośrodki władzy dążące do niepodległości.
Dlaczego 11 listopada
- 11 listopada 1918 zakończyła się I wojna światowa (rozejm w Compiègne).
- Tego dnia Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad wojskiem (wkrótce także pełnię władzy).
- Data stała się symbolem odzyskania niepodległości - dziś Narodowe Święto Niepodległości.
Dlaczego 11 listopada jest datą umowną
To jedno z tych zagadnień, na których łatwo stracić punkty, bo odzyskanie niepodległości nie było wydarzeniem jednego dnia, tylko procesem trwającym kilka tygodni. Przed 11 listopada działało już kilka ośrodków władzy.
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 7 października 1918 | Rada Regencyjna ogłasza niepodległość Polski |
| 28 października | Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie przejmuje władzę w Galicji |
| 1 listopada | początek walk o Lwów z Ukraińcami |
| 7 listopada | Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie, z Ignacym Daszyńskim |
| 10 listopada | Piłsudski wraca do Warszawy z więzienia w Magdeburgu |
| 11 listopada | Rada Regencyjna przekazuje mu naczelne dowództwo nad wojskiem |
| 14 listopada | Rada Regencyjna rozwiązuje się, oddając Piłsudskiemu pełnię władzy |
| 22 listopada | dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej, Piłsudski Naczelnikiem Państwa |
Data 11 listopada zyskała pierwszeństwo, bo zbiegła się z rozejmem w Compiègne, kończącym I wojnę światową, a przekazanie dowództwa nad wojskiem było decyzją o największym praktycznym znaczeniu. Samo święto ustanowiono dopiero w 1937 roku, dziewiętnaście lat po fakcie.
Trzy koncepcje odzyskania niepodległości
Zadania często pytają o różnice między orientacjami politycznymi przed 1918 rokiem.
- Orientacja proaustriacka (Józef Piłsudski, PPS) - stawiała na państwa centralne przeciw Rosji, uznanej za głównego wroga. Wyrazem tego były Legiony Polskie.
- Orientacja prorosyjska (Roman Dmowski, Narodowa Demokracja) - stawiała na Rosję i jej zachodnich sojuszników, uznając Niemcy za większe zagrożenie dla polskości.
- Orientacja rewolucyjna - odzyskanie niepodległości jako skutek rewolucji społecznej w skali europejskiej.
Paradoksalnie obie główne orientacje okazały się potrzebne. Piłsudski zbudował wojsko i przejął władzę w kraju, a Dmowski i Ignacy Jan Paderewski reprezentowali Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu, gdzie zapadały decyzje o granicach. Bez tej drugiej pracy uznanie międzynarodowe przyszłoby znacznie trudniej.
Walka o granice
Państwo trzeba było dopiero wykroić z terenów trzech mocarstw, a niemal każda granica powstała inaczej.
- Zachodnia: powstanie wielkopolskie z grudnia 1918 roku, jedyne w pełni zwycięskie powstanie w polskich dziejach, oraz trzy powstania śląskie (1919, 1920, 1921) i plebiscyt.
- Wschodnia: wojna polsko-bolszewicka, rozstrzygnięta Bitwą Warszawską i zamknięta pokojem ryskim w 1921 roku.
- Południowa: konflikt z Czechosłowacją o Śląsk Cieszyński, rozstrzygnięty niekorzystnie dla Polski w 1920 roku.
- Traktat wersalski (1919) przyznał Polsce Wielkopolskę i Pomorze bez Gdańska, który stał się Wolnym Miastem.
Granice ustaliły się ostatecznie dopiero w 1922 roku, cztery lata po symbolicznej dacie odzyskania niepodległości.
Wyzwania odrodzonego państwa
Odrodzona II Rzeczpospolita scalała ziemie, które przez ponad sto lat rozwijały się osobno. Trzeba było zunifikować sześć systemów prawnych, cztery waluty i sieci kolejowe o różnym rozstawie torów, a nawet ruch drogowy, bo w części kraju jeżdżono lewą stroną.
Doszły do tego zniszczenia wojenne, hiperinflacja początku lat dwudziestych i fakt, że mniejszości narodowe stanowiły około jednej trzeciej ludności.
Co z tego jest na maturze
Pewne są data, Piłsudski i 123 lata zaborów. Punktowanym szczegółem jest umowność daty i umiejętność wskazania wcześniejszych ośrodków władzy, zwłaszcza rządu lubelskiego.
Najczęstszym zadaniem otwartym jest rola różnych orientacji politycznych, gdzie oczekuje się pokazania, że drogi Piłsudskiego i Dmowskiego uzupełniły się, a nie wykluczyły.
Najczęstsze pytania
Kiedy Polska odzyskała niepodległość?
11 listopada 1918 roku.
Co się wydarzyło 11 listopada 1918 roku?
Zakończyła się I wojna światowa, a Józef Piłsudski przejął naczelne dowództwo nad wojskiem - dzień stał się symbolem odzyskania niepodległości.
Po ilu latach zaborów Polska odzyskała niepodległość?
Po 123 latach, licząc od III rozbioru w 1795 roku.
Jaką rolę odegrał Józef Piłsudski?
11 listopada 1918 przejął naczelne dowództwo nad wojskiem, a wkrótce pełnię władzy w odradzającym się państwie.
Dlaczego upadły państwa zaborcze?
I wojna światowa doprowadziła do klęski wszystkich trzech zaborców - Rosji, Niemiec i Austro-Węgier.
Dlaczego Święto Niepodległości wypada 11 listopada?
Tego dnia zakończyła się I wojna światowa, a Piłsudski przejął dowództwo - data stała się symbolem niepodległości.
Czy 11 listopada 1918 roku Polska od razu była niepodległa?
Nie w pełni. To data umowna. Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość już 7 października, a ośrodki władzy działały w Krakowie i Lublinie. Pełnię władzy Piłsudski objął 14 listopada.
Czym był rząd lubelski?
Tymczasowym Rządem Ludowym Republiki Polskiej, powołanym 7 listopada 1918 roku pod kierownictwem Ignacego Daszyńskiego. Podporządkował się Piłsudskiemu po jego powrocie.
Kiedy ustanowiono Święto Niepodległości?
Dopiero w 1937 roku, dziewiętnaście lat po odzyskaniu niepodległości.
Czym różniły się orientacje Piłsudskiego i Dmowskiego?
Piłsudski stawiał na państwa centralne przeciw Rosji i budował Legiony. Dmowski stawiał na Rosję i jej zachodnich sojuszników, uznając Niemcy za większe zagrożenie.
Kto reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu?
Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski. To ich praca dyplomatyczna przyniosła międzynarodowe uznanie granic.
Kiedy ustaliły się granice II Rzeczypospolitej?
Dopiero w 1922 roku, po powstaniach, plebiscytach i wojnie polsko-bolszewickiej.
Jakie było najtrudniejsze wyzwanie odrodzonego państwa?
Scalenie ziem trzech zaborów: sześć systemów prawnych, cztery waluty, różny rozstaw torów kolejowych, a nawet odmienna strona ruchu drogowego.