Powstanie w getcie warszawskim (1943) - data i przebieg

Powstanie w getcie warszawskim wybuchło 19 kwietnia 1943 roku i było zbrojnym zrywem żydowskich bojowników przeciwko Niemcom, którzy przystąpili do ostatecznej likwidacji getta. To pierwszy wielki bunt miejski w okupowanej Europie.

Najważniejsze fakty w pigułce

Wybuch	19 kwietnia 1943
Miejsce	getto warszawskie
Przywódca	Mordechaj Anielewicz (ŻOB)
Charakter	bunt przeciw likwidacji getta

Tło

Niemcy utworzyli getto warszawskie w 1940 r., stłaczając setki tysięcy Żydów w tragicznych warunkach. W 1942 r. rozpoczęli masowe wywózki do obozu zagłady w Treblince. Gdy w 1943 r. przystąpili do ostatecznej likwidacji getta, jego mieszkańcy stawili zbrojny opór.

Przebieg

• Walkę prowadziły głównie Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) pod wodzą Mordechaja Anielewicza oraz Żydowski Związek Wojskowy.
• Słabo uzbrojeni powstańcy przez kilka tygodni stawiali opór przeważającym siłom niemieckim.
• Niemcy systematycznie palili i burzyli getto; powstanie zostało krwawo stłumione.

Getto warszawskie w liczbach

Getto utworzono w październiku 1940 roku i było największym w okupowanej Europie. Na obszarze około 3 kilometrów kwadratowych, czyli mniej więcej 2,4% powierzchni miasta, stłoczono w szczytowym momencie ponad 400 tysięcy ludzi.

Racje żywnościowe wyznaczone dla Żydów wynosiły kilkaset kalorii dziennie, czyli poniżej minimum przeżycia. Tylko w 1941 roku z głodu i chorób zmarło w getcie około 80 tysięcy osób, zanim rozpoczęły się wywózki.

Wielka akcja likwidacyjna latem 1942 roku wywiozła do Treblinki około 250-300 tysięcy osób. Po niej w getcie zostało kilkadziesiąt tysięcy ludzi, głównie młodych, zatrudnionych w warsztatach. To oni podjęli walkę.

Dlaczego zdecydowano się na walkę

Ten wątek warto rozumieć, bo pojawia się w zadaniach o postawy wobec Zagłady. Do lata 1942 roku dominowało przekonanie, że praca daje szansę przetrwania. Wielka akcja likwidacyjna pokazała, że to złudzenie: wywożono wszystkich, niezależnie od przydatności.

Zmieniło to kalkulację. Powstańcy wiedzieli, że nie mają szans na zwycięstwo ani na ucieczkę. Chodziło o wybór sposobu śmierci, o czym Mordechaj Anielewicz pisał w ostatnim liście, i o to, żeby Niemcy zapłacili za likwidację getta cenę.

Pierwsza próba oporu w styczniu 1943 roku skończyła się wstrzymaniem wywózek przez Niemców, co utwierdziło bojowców w przekonaniu, że opór ma sens.

Przebieg walk

19 kwietnia 1943, w przeddzień żydowskiego święta Pesach, oddziały niemieckie weszły do getta, by je zlikwidować, i natrafiły na zorganizowany ogień. Pierwszego dnia musiały się wycofać.

Siły były nieporównywalne: kilkuset słabo uzbrojonych bojowników ŻOB i ŻZW, dysponujących głównie pistoletami, granatami i butelkami zapalającymi, przeciw około dwóm tysiącom żołnierzy z bronią ciężką, pod dowództwem Jürgena Stroopa.

Gdy walka uliczna okazała się dla Niemców zbyt kosztowna, Stroop zmienił metodę na systematyczne wypalanie getta dom po domu, zmuszając ukrywających się do wychodzenia z bunkrów. 8 maja Niemcy otoczyli bunkier przy ulicy Miłej 18, gdzie zginął Anielewicz wraz ze sztabem.

Za koniec powstania przyjmuje się 16 maja 1943, gdy Stroop wysadził Wielką Synagogę na Tłomackiem i zameldował, że żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje. Opór pojedynczych grup trwał jeszcze tygodniami.

Znaczenie

1. Symbol oporu i godności wobec Zagłady, podjętego bez nadziei na przetrwanie.
2. Pierwsze wielkie powstanie miejskie w okupowanej Europie, o rok wcześniejsze od powstania warszawskiego.
3. Raport Stroopa jako jedno z najważniejszych źródeł do dziejów Zagłady, sporządzone przez samych sprawców i użyte później jako dowód w procesach norymberskich.
4. Trwałe miejsce w pamięci o tragedii narodu żydowskiego, symbolizowane dziś żonkilami noszonymi w rocznicę.

Co z tego jest na maturze

Pewne są data, Anielewicz i ŻOB. Punktowanym szczegółem jest odróżnienie od powstania warszawskiego z 1944 roku, najczęstsza pomyłka przy tym temacie.

Drugi stały wątek to cel powstania: zadania oczekują wskazania, że nie chodziło o zwycięstwo militarne, tylko o opór wobec zagłady i wybór sposobu śmierci. Trzeci to Treblinka i skala wielkiej akcji likwidacyjnej jako bezpośredni kontekst zrywu.

Najczęstsze pytania

Kiedy wybuchło powstanie w getcie warszawskim?

19 kwietnia 1943 roku.

Kto dowodził powstaniem w getcie?

Mordechaj Anielewicz, przywódca Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB).

Dlaczego wybuchło powstanie w getcie warszawskim?

Było zbrojnym oporem wobec przystąpienia Niemców do ostatecznej likwidacji getta i wywózek do obozu zagłady w Treblince.

Czym różni się powstanie w getcie od powstania warszawskiego?

Powstanie w getcie (1943) to zryw ludności żydowskiej przeciw likwidacji getta; powstanie warszawskie (1944) to akcja Armii Krajowej.

Jakie znaczenie miało powstanie w getcie?

Stało się symbolem oporu i godności wobec Zagłady oraz pierwszym wielkim powstaniem miejskim w okupowanej Europie.

Jak zakończyło się powstanie w getcie?

Zostało krwawo stłumione, a getto zburzone przez Niemców.

Ile osób było w getcie warszawskim?

W szczytowym momencie ponad 400 tysięcy, stłoczonych na około 3 kilometrach kwadratowych. Było to największe getto w okupowanej Europie.

Czym była wielka akcja likwidacyjna?

Wywózką około 250-300 tysięcy mieszkańców getta do obozu zagłady w Treblince latem 1942 roku. Po niej zostało kilkadziesiąt tysięcy osób, które podjęły walkę.

Ilu było powstańców w getcie?

Kilkuset słabo uzbrojonych bojowników ŻOB i ŻZW, głównie z pistoletami, granatami i butelkami zapalającymi, przeciw około dwóm tysiącom Niemców z bronią ciężką.

Jak Niemcy stłumili powstanie?

Gdy walka uliczna okazała się zbyt kosztowna, Jürgen Stroop zmienił metodę na systematyczne wypalanie getta dom po domu.

Gdzie zginął Mordechaj Anielewicz?

W bunkrze przy ulicy Miłej 18, otoczonym przez Niemców 8 maja 1943 roku.

Kiedy zakończyło się powstanie w getcie?

Za symboliczny koniec przyjmuje się 16 maja 1943 roku, gdy Niemcy wysadzili Wielką Synagogę na Tłomackiem.

Czym jest raport Stroopa?

Sprawozdaniem niemieckiego dowódcy z likwidacji getta, jednym z najważniejszych źródeł do dziejów Zagłady. Użyto go jako dowodu w procesach norymberskich.

Dlaczego powstańcy podjęli walkę bez szans na zwycięstwo?

Po wielkiej akcji likwidacyjnej wiedzieli, że praca nie chroni przed wywózką. Chodziło o opór wobec zagłady i o wybór sposobu śmierci.