Konstytucja 3 maja - streszczenie, data i znaczenie

Konstytucja 3 maja została uchwalona 3 maja 1791 roku przez Sejm Wielki. Była pierwszą w Europie i drugą na świecie (po amerykańskiej z 1787 r.) nowoczesną, spisaną ustawą zasadniczą. Próbowała ratować Rzeczpospolitą przez gruntowną reformę ustroju - dlatego to jeden z kluczowych tematów maturalnych.

Najważniejsze fakty w pigułce

Data uchwalenia	3 maja 1791
Kto uchwalił	Sejm Wielki (Czteroletni), obradujący 1788–1792
Król	Stanisław August Poniatowski
Nazwa oficjalna	„Ustawa Rządowa"
Miejsce w historii	pierwsza konstytucja w Europie

Tło - Rzeczpospolita w kryzysie

Po I rozbiorze (1772) stało się jasne, że państwo wymaga głębokich reform. Ustrój demokracji szlacheckiej był sparaliżowany przez liberum veto (jeden poseł mógł zerwać sejm) i wolną elekcję, która osłabiała władzę królewską. Zwołany w 1788 roku Sejm Wielki postawił sobie za cel naprawę Rzeczypospolitej.

Najważniejsze postanowienia

• Zniesienie liberum veto - decyzje miały zapadać większością głosów.
• Zniesienie wolnej elekcji - wprowadzono tron dziedziczny (po Poniatowskim miała rządzić dynastia saska).
• Trójpodział władzy na ustawodawczą (Sejm), wykonawczą (król i Straż Praw) i sądowniczą.
• Ograniczenie odrębności - zniesienie konfederacji, uporządkowanie ustroju.
• Prawo o miastach - mieszczanie zyskali część praw wcześniej zarezerwowanych dla szlachty.
• Opieka nad chłopami - objęci „opieką prawa i rządu krajowego" (ale bez zniesienia poddaństwa).

Konstytucja nie była rewolucją społeczną - utrzymywała pozycję szlachty - ale radykalnie modernizowała ustrój państwa.

Twórcy Konstytucji 3 maja

Ustawa nie miała jednego autora. Powstała w wąskim gronie, które pracowało nad nią potajemnie, żeby uprzedzić opór przeciwników.

• Stanisław August Poniatowski - król, współautor i główny inicjator prac nad tekstem.
• Ignacy Potocki - marszałek wielki litewski, jeden z przywódców stronnictwa patriotycznego.
• Hugo Kołłątaj - ksiądz, publicysta i reformator, nadał ustawie ostateczny kształt redakcyjny.
• Scipione Piattoli - włoski duchowny, sekretarz króla, pośredniczył między autorami.

Kołłątaj i Potocki reprezentowali stronnictwo patriotyczne, dążące do reform i do zerwania zależności od Rosji. Przeciwnikami było stronnictwo hetmańskie, z którego wyszli później przywódcy targowicy.

Jak przebiegło uchwalenie

Datę wybrano nieprzypadkowo. Sejm obradował w zmniejszonym składzie, bo część posłów nie wróciła jeszcze z przerwy wielkanocnej, a zwolennicy reform zjawili się w komplecie. Obrady 3 maja 1791 roku odbywały się na Zamku Królewskim w Warszawie, przy tłumie zgromadzonym na dziedzińcu.

Uchwalenie przeprowadzono szybko, w atmosferze presji i entuzjazmu, a król złożył przysięgę na konstytucję w kolegiacie świętego Jana. Przeciwnicy zarzucali potem, że była to forma zamachu stanu, i ten argument wykorzystała później targowica.

Konstytucja obowiązywała czternaście miesięcy, do zwycięstwa wojsk rosyjskich latem 1792 roku.

Skutki - dlaczego konstytucja nie przetrwała

Reforma spotkała się z oporem części magnaterii i sąsiednich mocarstw. W 1792 roku zawiązano konfederację targowicką, a Rosja wkroczyła zbrojnie. Po przegranej wojnie w obronie konstytucji doszło do II rozbioru (1793), a ustawa została obalona. Rzeczpospolita ostatecznie zniknęła z mapy po III rozbiorze (1795).

Mimo klęski Konstytucja 3 maja stała się symbolem nowoczesnego państwa i dążeń niepodległościowych.

Obchody 3 maja

Święto Narodowe Trzeciego Maja ustanowiono już w 1919 roku, w pierwszych miesiącach po odzyskaniu niepodległości. W okresie zaborów i w czasach PRL obchody były zakazane albo tłumione, a manifestacje rocznicowe stawały się formą protestu politycznego. Przywrócono je oficjalnie w 1990 roku.

Dziś 3 maja jest dniem wolnym od pracy. W tym samym dniu Kościół katolicki w Polsce obchodzi uroczystość Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, co sprawia, że obchody mają charakter zarówno państwowy, jak i religijny.

Ciekawostki

• Oficjalna nazwa aktu brzmi „Ustawa Rządowa", a określenie „Konstytucja 3 maja" przyjęło się później.
• Obraz Jana Matejki „Konstytucja 3 Maja 1791 roku" powstał niemal sto lat po wydarzeniu, w 1891 roku, na jego setną rocznicę. Nie jest zapisem tego, co widać było tamtego dnia, tylko kompozycją symboliczną: malarz umieścił na nim postacie, które w rzeczywistości nie były wtedy razem.
• Tron miał przypaść po Poniatowskim dynastii saskiej, czyli Wettynom, co było powrotem do rozwiązania sprzed epoki wolnych elekcji.
• Konstytucja nie zniosła poddaństwa chłopów. Objęła ich jedynie „opieką prawa i rządu krajowego", co w praktyce zmieniało niewiele.
• Do dziś trwa spór, czy pierwszeństwo w Europie należy się polskiej ustawie: konstytucja Szwecji z 1772 roku bywa wskazywana jako wcześniejsza, ale miała inny charakter i zakres.

Co z tego jest na maturze

Najpewniejsze są data i nazwa sejmu, a zaraz po nich lista postanowień, gdzie punktowane jest rozróżnienie między tym, co konstytucja zniosła (liberum veto, wolna elekcja), a tym, co wprowadziła (trójpodział władzy, tron dziedziczny).

Najczęstszym zadaniem otwartym jest jednak ciąg przyczynowy: reforma, reakcja targowicy, wojna 1792 roku, drugi rozbiór. Warto umieć opowiedzieć go jako jedną sekwencję, bo o to pyta się także w zadaniach ze źródłem, zwykle z fragmentem samej Ustawy Rządowej.

Najczęstsze pytania (na klasówkę i maturę)

Kiedy uchwalono Konstytucję 3 maja?

3 maja 1791 roku.

W którym roku uchwalono Konstytucję 3 maja?

W 1791 roku, przez Sejm Wielki.

Co wprowadzała Konstytucja 3 maja?

Trójpodział władzy, tron dziedziczny, prawo o miastach oraz opiekę prawa nad chłopami.

Co zniosła Konstytucja 3 maja?

Między innymi liberum veto i wolną elekcję.

Który to był sejm?

Sejm Wielki, zwany też Czteroletnim (obradował 1788–1792).

Którą konstytucją była na świecie?

Drugą na świecie (po konstytucji USA z 1787 r.) i pierwszą w Europie.

Dlaczego Konstytucja 3 maja upadła?

Z powodu konfederacji targowickiej, zbrojnej interwencji Rosji i II rozbioru w 1793 roku.

Kto był twórcą Konstytucji 3 maja?

Nie było jednego autora. Główny wkład mieli król Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj, a pośredniczył między nimi Scipione Piattoli.

Jak długo obowiązywała Konstytucja 3 maja?

Czternaście miesięcy, od 3 maja 1791 roku do zwycięstwa wojsk rosyjskich latem 1792 roku.

Gdzie uchwalono Konstytucję 3 maja?

Na Zamku Królewskim w Warszawie, gdzie obradował Sejm Wielki.

Dlaczego Konstytucję uchwalono akurat 3 maja?

Wykorzystano moment, gdy część posłów nie wróciła jeszcze z przerwy wielkanocnej, a zwolennicy reform byli w komplecie. Przeciwnicy nazywali to potem zamachem stanu.

Czy Konstytucja 3 maja zniosła pańszczyznę?

Nie. Chłopi zostali objęci jedynie „opieką prawa i rządu krajowego", a poddaństwo pozostało.

Od kiedy obchodzimy Święto Trzeciego Maja?

Ustanowiono je w 1919 roku, zniesiono w czasach PRL i przywrócono w 1990 roku.

Kto namalował obraz „Konstytucja 3 Maja"?

Jan Matejko, w 1891 roku, na setną rocznicę. Obraz jest kompozycją symboliczną, a nie wiernym zapisem wydarzenia.