Wielkie odkrycia geograficzne - daty, przyczyny i skutki

Wielkie odkrycia geograficzne to okres europejskich wypraw morskich przełomu XV i XVI wieku, których symbolem jest odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. Odmieniły one obraz świata i gospodarkę Europy.

Najważniejsze fakty w pigułce

Okres	przełom XV/XVI wieku
1492	Kolumb dociera do Ameryki
1498	Vasco da Gama - droga do Indii
1519–1522	wyprawa Magellana (opłynięcie Ziemi)

Przyczyny

• Poszukiwanie nowej drogi do Indii (korzenie, jedwab) z pominięciem pośredników.
• Postęp techniczny: karawele, kompas, udoskonalone mapy.
• Motywy religijne (chrystianizacja) i żądza bogactwa (złoto, prestiż).

Najważniejsze wyprawy

• 1492 - Krzysztof Kolumb (w służbie Hiszpanii) dociera do Ameryki, sądząc, że to Indie.
• 1498 - Vasco da Gama opływa Afrykę i dociera do Indii drogą morską.
• 1519–1522 - Ferdynand Magellan rozpoczyna pierwszą podróż dookoła świata.

Dlaczego akurat wtedy

Chęć dotarcia do Indii istniała od dawna, ale dopiero w XV wieku zbiegły się trzy warunki, bez których wyprawy byłyby niemożliwe.

Powód polityczny: zdobycie Konstantynopola przez Turków w 1453 roku utrudniło Europie tradycyjne szlaki lądowe do Azji i podniosło ceny towarów ze Wschodu. Szukanie drogi morskiej przestało być ciekawostką, a stało się interesem.

Powód techniczny: karawela łącząca żagiel łaciński z rejowym pozwalała płynąć ostro pod wiatr, a kompas, astrolabium i portolany umożliwiały nawigację poza zasięgiem wzroku lądu.

Powód organizacyjny: Portugalia i Hiszpania miały scentralizowaną władzę gotową finansować wyprawy i czerpać z nich zyski. Szkoła żeglarska Henryka Żeglarza w Sagres systematycznie badała wybrzeże Afryki przez kilkadziesiąt lat przed wyprawą Kolumba.

Podział świata między Hiszpanię i Portugalię

Konflikt o nowe ziemie rozstrzygnięto dyplomatycznie. Traktat z Tordesillas (7 czerwca 1494) wyznaczył linię demarkacyjną na zachód od Wysp Zielonego Przylądka: ziemie na zachód od niej przypadały Hiszpanii, na wschód Portugalii.

Skutek tego podziału widać do dziś. Brazylia, która wystawała na wschód od linii, stała się kolonią portugalską i dlatego mówi się tam po portugalsku, a w reszcie Ameryki Południowej po hiszpańsku.

Skutki

1. Napływ złota i srebra z Ameryki, a w konsekwencji rewolucja cen: w XVI wieku ceny w Europie wzrosły kilkukrotnie, co uderzyło w warstwy żyjące ze stałych czynszów.
2. Kolonializm i eksploatacja nowych ziem, a wraz z nim handel niewolnikami przez Atlantyk, trwający ponad trzy stulecia.
3. Tragedia ludów tubylczych: największe straty przyniosły nie walki, lecz przywleczone choroby, na które Ameryka nie miała odporności.
4. Przesunięcie centrum handlu z Morza Śródziemnego nad Atlantyk, przez co podupadły Wenecja i Genua, a wzrosły Lizbona, Sewilla, a potem Amsterdam i Londyn.
5. Wymiana kolumbijska: ziemniak i kukurydza trafiły do Europy i z czasem odmieniły wyżywienie kontynentu, a do Ameryki przywieziono konie, bydło i pszenicę.

Skutki dla Polski

Ten wątek bywa pomijany, a pojawia się w zadaniach o gospodarce nowożytnej. Rewolucja cen i wzrost popytu na zboże w Europie Zachodniej podniosły opłacalność eksportu polskiego zboża Wisłą przez Gdańsk. To wzmocniło gospodarkę folwarczno-pańszczyźnianą i pozycję szlachty, a zarazem utrwaliło zacofanie miast. Odkrycia geograficzne pośrednio wpłynęły więc na ustrój społeczny Rzeczypospolitej.

Co z tego jest na maturze

Pewne są daty trzech wypraw i przypisanie ich do właściwych żeglarzy, zwykle w zadaniu na chronologię albo dopasowanie. Drugi stały element to przyczyny, przy czym punktowane jest podanie więcej niż jednej kategorii, a nie samo „szukali złota". Trzeci to skutki gospodarcze, gdzie najwyżej punktuje się związek między napływem kruszców a rewolucją cen.

Najczęstsze pytania

Kiedy Kolumb odkrył Amerykę?

W 1492 roku.

Co się wydarzyło w 1492 roku?

Krzysztof Kolumb dotarł do Ameryki, rozpoczynając epokę wielkich odkryć.

Kiedy zaczęły się wielkie odkrycia geograficzne?

Na przełomie XV i XVI wieku; symboliczny początek to rok 1492.

Jakie były przyczyny wielkich odkryć geograficznych?

Poszukiwanie drogi do Indii, postęp techniczny (karawele, kompas) oraz żądza bogactwa i motywy religijne.

Kto odkrył drogę morską do Indii?

Vasco da Gama, który w 1498 roku opłynął Afrykę.

Kto pierwszy opłynął Ziemię?

Wyprawa Ferdynanda Magellana (1519–1522), dokończona po jego śmierci.

Jakie były skutki wielkich odkryć geograficznych?

Napływ złota i srebra, rozwój kolonializmu i przesunięcie centrum handlu nad Atlantyk.

Jakie były skutki odkryć?

Napływ kruszców, rozwój kolonializmu i przesunięcie handlu nad Atlantyk.

Czym był traktat z Tordesillas?

Zawartym 7 czerwca 1494 roku porozumieniem, które podzieliło nowo odkrywane ziemie między Hiszpanię i Portugalię wzdłuż linii na zachód od Wysp Zielonego Przylądka.

Dlaczego w Brazylii mówi się po portugalsku?

Bo jej terytorium znalazło się po portugalskiej stronie linii wyznaczonej traktatem z Tordesillas w 1494 roku.

Co to była rewolucja cen?

Kilkukrotny wzrost cen w XVI-wiecznej Europie, wywołany napływem srebra i złota z Ameryki. Uderzył w osoby żyjące ze stałych czynszów, a sprzyjał tym, którzy sprzedawali towary.

Jak wielkie odkrycia geograficzne wpłynęły na Polskę?

Wzrost popytu i cen zboża na Zachodzie podniósł opłacalność eksportu przez Gdańsk, co wzmocniło gospodarkę folwarczno-pańszczyźnianą i pozycję szlachty.

Co spowodowało największe straty wśród ludów tubylczych Ameryki?

Przywleczone z Europy choroby, na które mieszkańcy Ameryki nie mieli odporności, a nie same walki zbrojne.

Dlaczego wyprawy ruszyły dopiero w XV wieku?

Złożyły się trzy warunki: utrudnienie szlaków lądowych po zdobyciu Konstantynopola w 1453 roku, rozwój karaweli i nawigacji oraz gotowość scentralizowanych monarchii do finansowania wypraw.