Demokracja ateńska - jak działała i kto ją stworzył

Demokracja ateńska to pierwszy w dziejach system rządów ludu (gr. demos - lud, kratos - władza), rozwinięty w Atenach w V wieku p.n.e. Za jej twórcę uważa się Klejstenesa (508/507 p.n.e.), a za czasy rozkwitu - rządy Peryklesa.

Najważniejsze fakty w pigułce


Miejsce	Ateny (starożytna Grecja)
Twórca	Klejstenes (508/507 p.n.e.)
Rozkwit	czasy Peryklesa (V w. p.n.e.)
Kto rządził	wolni obywatele - dorośli mężczyźni

Twórcy i etapy

Solon (594 p.n.e.) - reformy, zniesienie niewoli za długi, podział obywateli wg majątku.
Klejstenes (508/507 p.n.e.) - właściwy twórca demokracji: podział na okręgi (demy), Rada Pięciuset.
Perykles (V w. p.n.e.) - złoty wiek Aten: wprowadzenie diet (wynagrodzeń) za sprawowanie urzędów, dzięki czemu także ubodzy mogli uczestniczyć w rządach.

Jak działała - instytucje

Zgromadzenie Ludowe (eklezja) - najwyższa władza; każdy obywatel mógł zabrać głos i głosować nad ustawami.
Rada Pięciuset (bule) - przygotowywała obrady, zarządzała bieżącymi sprawami.
Sądy ludowe (heliaia) - obywatele jako sędziowie przysięgli.
Ostracyzm (sąd skorupkowy) - głosowanie nad wygnaniem z miasta osoby zagrażającej ustrojowi.

Losowanie zamiast wyborów

To najbardziej zaskakująca cecha ateńskiego ustroju i częsty temat zadań. Większość urzędów obsadzano losowo, a nie w wyborach. Członków Rady Pięciuset i sędziów wybierał los spośród zgłoszonych obywateli, na roczną kadencję bez możliwości powtórzenia.

Logika była następująca: wybory premiują bogatych i wymownych, a losowanie daje równą szansę każdemu obywatelowi i utrudnia budowanie trwałych stronnictw. W wyborach obsadzano jedynie stanowiska wymagające fachowości, przede wszystkim strategów, czyli dowódców wojskowych. Dlatego właśnie Perykles, formalnie tylko jeden z dziesięciu strategów, mógł sprawować realną władzę przez kilkanaście lat z rzędu.

Ostracyzm

Sąd skorupkowy polegał na tym, że raz w roku Zgromadzenie decydowało, czy przeprowadzić głosowanie nad wygnaniem. Jeśli tak, obywatele wypisywali na skorupkach naczyń glinianych (ostrakon) imię osoby uznanej za groźną dla ustroju.

Przy odpowiedniej liczbie głosów wskazany musiał opuścić Ateny na dziesięć lat, ale zachowywał majątek i obywatelstwo. Nie była to kara sądowa za przestępstwo, tylko narzędzie polityczne przeciwko tym, którzy rośli w siłę na tyle, by zagrozić demokracji. Ostracyzmowi podlegali także wybitni politycy, między innymi Temistokles i Arystydes.

Ograniczenia, czyli dlaczego to nie demokracja w dzisiejszym sensie

Prawa polityczne mieli tylko wolni, dorośli mężczyźni będący obywatelami Aten, co według szacunków oznaczało mniej więcej 10-15% mieszkańców miasta. Wykluczeni byli:

kobiety, niezależnie od pochodzenia i majątku,
metojkowie, czyli wolni przybysze, często zamożni kupcy i rzemieślnicy, płacący podatki i służący w wojsku,
niewolnicy, stanowiący znaczną część ludności.

Druga różnica jest ustrojowa: była to demokracja bezpośrednia, w której obywatele sami głosowali nad ustawami, a nie wybierali przedstawicieli. Działało to tylko dlatego, że wspólnota była mała, a udział w polityce traktowano jako obowiązek, nie prawo.

Co z tego jest na maturze

Punktowane są przede wszystkim Klejstenes jako twórca i odróżnienie go od Solona (reformy przygotowujące grunt) oraz Peryklesa (rozkwit). Drugi stały element to instytucje i przypisanie im funkcji.

Najwyżej punktowanym zadaniem otwartym jest porównanie z demokracją współczesną, gdzie liczy się wskazanie obu różnic naraz: zakresu praw obywatelskich oraz bezpośredniego charakteru ustroju.

Najczęstsze pytania

Czym była demokracja ateńska?

Pierwszym w dziejach systemem rządów ludu (demos), rozwiniętym w Atenach w V wieku p.n.e.

Kto stworzył demokrację ateńską?

Klejstenes w 508/507 roku p.n.e.; wcześniej grunt pod nią przygotował Solon.

Gdzie powstała demokracja ateńska?

W Atenach, w starożytnej Grecji.

Kiedy demokracja ateńska przeżywała rozkwit?

W V wieku p.n.e., za rządów Peryklesa.

Co to było zgromadzenie ludowe (eklezja)?

Najwyższa władza w Atenach: każdy obywatel mógł zabrać głos i głosować nad ustawami.

Czy w Atenach urzędy obsadzano przez wybory?

W większości nie, tylko przez losowanie. Wybierano jedynie stanowiska wymagające fachowości, przede wszystkim strategów, czyli dowódców wojskowych.

Dlaczego Ateńczycy losowali urzędników?

Bo uważali, że wybory premiują bogatych i wymownych, a losowanie daje równą szansę każdemu obywatelowi i utrudnia tworzenie trwałych stronnictw.

Czym był ostracyzm?

Sądem skorupkowym: głosowaniem nad wygnaniem z Aten na dziesięć lat osoby uznanej za groźną dla ustroju. Wygnany zachowywał majątek i obywatelstwo.

Kto nie miał praw politycznych w Atenach?

Kobiety, metojkowie, czyli wolni przybysze, oraz niewolnicy. Prawa miało szacunkowo 10-15% mieszkańców miasta.

Czym demokracja ateńska różni się od współczesnej?

Dwiema rzeczami: była bezpośrednia, bo obywatele sami głosowali nad ustawami zamiast wybierać przedstawicieli, oraz obejmowała tylko wąską grupę mieszkańców.

Jak długo Perykles sprawował władzę?

Kilkanaście lat z rzędu, formalnie jako jeden z dziesięciu strategów. Urząd stratega był wybieralny i można było go pełnić wielokrotnie.

Co to był ostracyzm?

Głosowanie (na glinianych skorupkach) o wygnaniu z Aten osoby uznanej za groźną dla ustroju.

Kto mógł uczestniczyć w rządach w Atenach?

Tylko wolni, dorośli mężczyźni-obywatele; kobiety, niewolnicy i przybysze (metojkowie) byli wykluczeni.