Aleksander Wielki - podboje i znaczenie (imperium Macedonii)

Aleksander Wielki (Aleksander Macedoński) to król Macedonii, który w IV wieku p.n.e. stworzył jedno z największych imperiów starożytności. Panował w latach 336–323 p.n.e. i rozniósł kulturę grecką po Bliskim Wschodzie.

Najważniejsze fakty w pigułce

Panowanie	336–323 p.n.e.
Państwo	Macedonia
Nauczyciel	Arystoteles
Efekt kulturowy	hellenizm

Podboje

• Objął tron po ojcu Filipie II, który wcześniej podporządkował sobie greckie polis.
• Rozbił potężne imperium perskie (m.in. zwycięstwa nad Dariuszem III).
• Dotarł aż do Egiptu (założył Aleksandrię) i Indii, tworząc rozległe imperium.
• Zmarł młodo w 323 p.n.e.; po jego śmierci państwo rozpadło się między wodzów (diadochów).

Najważniejsze bitwy

Cztery starcia wystarczą, żeby opowiedzieć całą kampanię perską.

• Granik (334 p.n.e.) - pierwsze zwycięstwo w Azji Mniejszej, otworzyło drogę w głąb imperium.
• Issos (333 p.n.e.) - pokonanie armii Dariusza III, który uciekł z pola bitwy, zostawiając rodzinę.
• Gaugamela (331 p.n.e.) - starcie rozstrzygające. Mimo ogromnej przewagi liczebnej Persów Aleksander rozbił ich centrum i przesądził o losie imperium.
• Hydaspes (326 p.n.e.) - zwycięstwo nad indyjskim królem Porosem, okupione ciężkimi stratami w walce ze słoniami bojowymi.

Po Hydaspes wojsko odmówiło dalszego marszu. Żołnierze byli w drodze od ośmiu lat i zmusili króla do zawrócenia. To jedyny moment, w którym Aleksander uległ własnej armii.

Dlaczego wygrywał

Podstawą była armia odziedziczona po Filipie II: falanga macedońska uzbrojona w sarysy, włócznie długie na pięć do siedmiu metrów, która wiązała przeciwnika czołowo, oraz ciężka jazda hetajrów, uderzająca w odsłonięty bok albo w dowództwo wroga. Aleksander niemal zawsze prowadził tę jazdę osobiście.

Drugim czynnikiem była polityka wobec podbitych: zamiast wyniszczać, zostawiał lokalne elity u władzy, przyjmował perskie zwyczaje dworskie i żenił swoich oficerów z Persjankami. Budziło to opór wśród Macedończyków, ale ułatwiało utrzymanie ogromnego terytorium.

Rozpad imperium

Aleksander zmarł w Babilonie w czerwcu 323 roku p.n.e., mając trzydzieści dwa lata, prawdopodobnie na chorobę, choć od starożytności powtarzano też wersję o otruciu. Nie zostawił dorosłego następcy.

Władzę rozdrapali jego wodzowie, diadochowie, w wojnach ciągnących się przez czterdzieści lat. Z imperium wyłoniły się trzy główne państwa: Ptolemeuszów w Egipcie, Seleucydów w Azji i Antygonidów w Macedonii. Ostatnie z nich, Egipt Kleopatry, upadło dopiero w 30 roku p.n.e., podbite przez Rzym.

Znaczenie: hellenizm

Podboje Aleksandra zapoczątkowały epokę hellenizmu, czyli wymieszania kultury greckiej z kulturami Wschodu. Grecki stał się językiem porozumienia od Egiptu po Indie, a Aleksandria z Biblioteką i Muzejonem stała się największym ośrodkiem nauki starożytności.

Skutek wykracza daleko poza politykę: to dzięki powszechności greki Nowy Testament powstał w tym języku, a dorobek matematyki i astronomii epoki hellenistycznej, z Euklidesem i Archimedesem, stał się podstawą nauki europejskiej.

Co z tego jest na maturze

Pewne są lata panowania, imię nauczyciela i nazwa epoki, którą zapoczątkował. Punktowanym szczegółem jest Gaugamela jako bitwa rozstrzygająca, często mylona z Issos.

Najczęstszym zadaniem otwartym jest znaczenie hellenizmu, gdzie liczy się wskazanie wymiany w obie strony, a nie tylko „Grecy narzucili swoją kulturę".

Najczęstsze pytania

Kim był Aleksander Wielki?

Królem Macedonii (336–323 p.n.e.), twórcą jednego z największych imperiów starożytności.

Kiedy panował Aleksander Wielki?

W latach 336–323 p.n.e.

Co podbił Aleksander Wielki?

Rozbił imperium perskie, zajął Egipt (założył Aleksandrię) i dotarł aż do Indii.

Kto był nauczycielem Aleksandra Wielkiego?

Filozof Arystoteles.

Jakie państwo pokonał Aleksander Wielki?

Przede wszystkim imperium perskie (zwycięstwa nad Dariuszem III).

Co stało się po śmierci Aleksandra?

Zmarł młodo w 323 p.n.e., a jego imperium rozpadło się między wodzów (diadochów).

Czym jest hellenizm?

Epoką połączenia kultury greckiej z kulturami Wschodu, zapoczątkowaną przez podboje Aleksandra.

Która bitwa przesądziła o upadku Persji?

Gaugamela w 331 roku p.n.e. Wcześniejsze Granik i Issos otwierały drogę, ale to Gaugamela zniszczyła główne siły Dariusza III.

Dlaczego Aleksander zawrócił z Indii?

Bo po bitwie nad Hydaspes w 326 roku p.n.e. wojsko odmówiło dalszego marszu. Żołnierze byli w drodze od ośmiu lat.

Czym była falanga macedońska?

Szykiem piechoty uzbrojonej w sarysy, włócznie długie na pięć do siedmiu metrów. Wiązała przeciwnika czołowo, a rozstrzygnięcie przynosiło uderzenie ciężkiej jazdy hetajrów.

Kim byli diadochowie?

Wodzami Aleksandra, którzy po jego śmierci podzielili imperium w trwających czterdzieści lat wojnach.

Jakie państwa powstały po rozpadzie imperium?

Ptolemeuszów w Egipcie, Seleucydów w Azji i Antygonidów w Macedonii.

Ile lat miał Aleksander Wielki, gdy zmarł?

Trzydzieści dwa. Zmarł w Babilonie w czerwcu 323 roku p.n.e.

Dlaczego Aleksandria była ważna?

Bo z Biblioteką i Muzejonem stała się największym ośrodkiem nauki starożytności, gdzie działali między innymi Euklides i Eratostenes.