Powstanie styczniowe (1863) - data, przyczyny i skutki
Powstanie styczniowe wybuchło 22 stycznia 1863 roku i było największym powstaniem narodowym przeciwko Rosji w zaborze rosyjskim. Trwało do 1864 roku i miało charakter wojny partyzanckiej.
Najważniejsze fakty w pigułce
| Data wybuchu | 22 stycznia 1863 |
| Przeciw | Imperium Rosyjskie |
| Charakter | wojna partyzancka |
| Ostatni dyktator | Romuald Traugutt |
Przyczyny
- Represje i rusyfikacja w zaborze rosyjskim.
- Branka - przymusowy pobór Polaków do armii rosyjskiej.
- Rosnące nastroje patriotyczne i niepodległościowe.
Wybuch powstania i branka
Bezpośrednią przyczyną była branka, czyli przymusowy pobór do armii rosyjskiej, ogłoszony w styczniu 1863 roku. Nie był to zwykły pobór: listy układano imiennie, tak by wcielić do wojska młodzież podejrzewaną o działalność konspiracyjną, na dwadzieścia lat służby.
Branka zmusiła konspiratorów do działania wcześniej, niż planowali. Komitet Centralny Narodowy ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wezwał do walki 22 stycznia 1863 roku. Powstanie zaczęło się od kilkudziesięciu ataków na rosyjskie garnizony, prowadzonych przez słabo uzbrojone oddziały.
Osobną cechą tego zrywu było państwo podziemne: Rząd Narodowy działał w konspiracji, pobierał podatki, wydawał dekrety i miał własną pocztę, mimo że Warszawa była pod rosyjską kontrolą. To zjawisko bez odpowiednika w ówczesnej Europie i wdzięczny temat zadań maturalnych.
Dyktatorzy powstania styczniowego
Powstanie nie miało jednego przywódcy przez cały czas trwania. Kolejno władzę dyktatorską sprawowali:
- Ludwik Mierosławski (luty 1863) - po dwóch przegranych potyczkach opuścił kraj.
- Marian Langiewicz (marzec 1863) - po kilkunastu dniach przekroczył granicę austriacką i został internowany.
- Romuald Traugutt (od października 1863) - ostatni i najskuteczniejszy. Zreorganizował oddziały w regularne jednostki i podporządkował je Rządowi Narodowemu.
Traugutta aresztowano w kwietniu 1864 roku i stracono 5 sierpnia 1864 na stokach Cytadeli Warszawskiej wraz z czterema członkami Rządu Narodowego. Egzekucji przyglądały się tysiące warszawiaków.
Białe i czerwoni
Obóz niepodległościowy dzielił się na dwa stronnictwa i o tę różnicę pyta się regularnie.
Czerwoni dążyli do natychmiastowego powstania i do uwłaszczenia chłopów bez odszkodowania dla szlachty, licząc, że to wciągnie wieś do walki. Biali byli za odkładaniem zrywu, liczyli na dyplomację i naciski mocarstw zachodnich, a w sprawie chłopskiej byli ostrożniejsi.
Dekret uwłaszczeniowy Rządu Narodowego z 22 stycznia 1863 roku był programem czerwonych, ale w praktyce nie udało się go wyegzekwować.
Skutki powstania styczniowego
- Represje: około 38 tysięcy osób zesłano na Syberię, wykonano kilkaset wyroków śmierci, skonfiskowano setki majątków.
- Likwidacja odrębności Królestwa Polskiego: zniesiono nazwę, wprowadzono określenie „Kraj Przywiślański" i rosyjską administrację.
- Rusyfikacja szkolnictwa i urzędów, z językiem rosyjskim jako obowiązkowym.
- Uwłaszczenie chłopów ogłoszone przez cara w 1864 roku, na warunkach korzystniejszych niż w Rosji. Był to ruch wymierzony w szlachtę: miał odciągnąć wieś od sprawy narodowej.
- Zwrot w myśleniu politycznym: po klęsce dwóch powstań na znaczeniu zyskała praca organiczna i pozytywizm, czyli budowanie siły gospodarczej i oświaty zamiast kolejnych zrywów.
Co z tego jest na maturze
Pewne są data wybuchu, przeciwnik i nazwisko Traugutta. Najczęściej punktowanym zadaniem otwartym jest porównanie powstania listopadowego ze styczniowym: pierwsze miało regularną armię i toczyło bitwy, drugie było wojną partyzancką bez własnego wojska.
Drugi stały wątek to związek uwłaszczenia z powstaniem, bo pokazuje, że reforma społeczna bywa narzędziem politycznym. Trzeci to spór białych z czerwonymi jako przykład podziału w obozie niepodległościowym.
Najczęstsze pytania
Kiedy wybuchło powstanie styczniowe?
22 stycznia 1863 roku.
Kiedy upadło powstanie styczniowe?
Jesienią 1864 roku.
Ile trwało powstanie styczniowe?
Około półtora roku - od stycznia 1863 do jesieni 1864.
Co się wydarzyło w 1863 roku?
Wybuchło powstanie styczniowe - największe polskie powstanie narodowe przeciw Rosji.
Jakie były przyczyny powstania styczniowego?
Represje i rusyfikacja w zaborze rosyjskim oraz branka, czyli przymusowy pobór Polaków do carskiej armii.
Jakie były skutki powstania styczniowego?
Surowe represje (zsyłki na Syberię, konfiskaty) i nasilona rusyfikacja, ale też uwłaszczenie chłopów.
Przeciw komu było skierowane powstanie styczniowe?
Przeciwko Rosji (zabór rosyjski).
Kto był ostatnim dyktatorem powstania styczniowego?
Romuald Traugutt.
Kim byli dyktatorzy powstania styczniowego?
Kolejno Ludwik Mierosławski, Marian Langiewicz i Romuald Traugutt, który sprawował władzę najdłużej i najskuteczniej.
Co to była branka?
Przymusowy pobór do armii rosyjskiej ogłoszony w styczniu 1863 roku, z imiennymi listami układanymi tak, by wcielić młodzież podejrzewaną o konspirację. To ona przyspieszyła wybuch powstania.
Kiedy stracono Romualda Traugutta?
5 sierpnia 1864 roku na stokach Cytadeli Warszawskiej, razem z czterema członkami Rządu Narodowego.
Czym różnili się biali od czerwonych?
Czerwoni chcieli natychmiastowego powstania i uwłaszczenia chłopów bez odszkodowania, biali woleli odłożyć zryw i liczyli na pomoc dyplomatyczną Zachodu.
Czym było Polskie Państwo Podziemne w 1863 roku?
Konspiracyjną strukturą Rządu Narodowego, która pobierała podatki, wydawała dekrety i miała własną pocztę, mimo rosyjskiej kontroli nad krajem.
Dlaczego car uwłaszczył chłopów po powstaniu?
Żeby odciągnąć wieś od sprawy narodowej i osłabić szlachtę. Warunki były korzystniejsze niż w samej Rosji.
Czym różniło się powstanie styczniowe od listopadowego?
Listopadowe miało regularną armię Królestwa Polskiego i toczyło wielkie bitwy, styczniowe było wojną partyzancką prowadzoną przez małe oddziały.