Kazimierz Wielki - panowanie, reformy i znaczenie

Kazimierz Wielki panował w latach 1333–1370 i był ostatnim królem z dynastii Piastów. Mówi się o nim, że „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną" - tak duży był rozwój kraju za jego rządów.

Najważniejsze fakty w pigułce

Panowanie	1333–1370
Dynastia	Piastowie (ostatni król)
Uczelnia	Akademia Krakowska (1364)
Powiedzenie	„zastał Polskę drewnianą, zostawił murowaną"

Najważniejsze reformy i dokonania

• Rozbudowa kraju - murowane zamki, miasta i fortyfikacje.
• Reformy prawa - statuty (wiślicki i piotrkowski), ujednolicenie prawa.
• Rozwój gospodarki - wsparcie miast, handlu i osadnictwa.
• Akademia Krakowska (1364) - pierwszy uniwersytet w Polsce.
• Umiejętna polityka zagraniczna i powiększenie terytorium.

Co zastał, obejmując tron

Określenie o drewnianej i murowanej Polsce brzmi jak przesada, ale punkt wyjścia rzeczywiście był trudny. W 1333 roku Kazimierz przejmował państwo dopiero co scalone po rozbiciu dzielnicowym, bez Śląska, bez Pomorza Gdańskiego zajętego przez Krzyżaków, skłócone z Czechami i z zakonem, o połowę mniejsze niż za Bolesława Chrobrego.

Jego odpowiedzią była polityka odwrotna niż u ojca, Władysława Łokietka: zamiast wojny, dyplomacja i wykup.

Polityka zagraniczna: rezygnacja za spokój

• Zjazd w Wyszehradzie (1335) - Jan Luksemburski zrzekł się pretensji do tytułu króla Polski w zamian za sumę pieniężną, a Kazimierz uznał czeskie zwierzchnictwo nad większością Śląska.
• Pokój w Kaliszu (1343) - Kazimierz odzyskał Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale zrzekł się Pomorza Gdańskiego na rzecz zakonu krzyżackiego, przyjmując je formalnie jako „jałmużnę".
• Ekspansja na Ruś Halicką od 1340 roku, która powiększyła państwo o rozległe ziemie na wschodzie i przesunęła jego ciężar w tamtą stronę.

Bilans jest przedmiotem sporu i dlatego lubią go zadania maturalne: Kazimierz podwoił terytorium, ale kosztem trwałej rezygnacji ze Śląska i Pomorza, czyli ziem etnicznie polskich i gospodarczo cennych.

Reformy wewnętrzne

• Statuty wiślicki i piotrkowski (lata czterdzieste XIV wieku) - pierwsza kodyfikacja prawa, osobno dla Małopolski i Wielkopolski.
• Reforma monetarna i ujednolicenie systemu celnego, co ożywiło handel.
• Budownictwo obronne: kilkadziesiąt murowanych zamków, w tym łańcuch warowni broniących granicy południowej, oraz mury miejskie kilkudziesięciu miast.
• Akademia Krakowska (1364) - drugi uniwersytet w Europie Środkowej, po praskim. Po śmierci króla podupadł i został odnowiony dopiero w 1400 roku przez Jadwigę i Władysława Jagiełłę.
• Zjazd monarchów w Krakowie (1364), zwany ucztą u Wierzynka, będący demonstracją pozycji Polski w regionie.
• Osadnictwo i przywileje dla Żydów, potwierdzające statut kaliski, co uczyniło Polskę jednym z głównych miejsc osiedlenia Żydów w Europie.

Koniec dynastii

Kazimierz zmarł 5 listopada 1370 roku, nie pozostawiwszy legalnego syna. Zgodnie z wcześniejszymi układami tron przeszedł na jego siostrzeńca, Ludwika Węgierskiego. Był to koniec panowania Piastów, trwającego od początków państwa polskiego.

Cenę za sukcesję zapłacono przywilejem koszyckim z 1374 roku, który w zamian za zgodę szlachty na dziedziczenie tronu przez córkę Ludwika zwolnił ją niemal całkowicie z podatków. To wydarzenie uznaje się za początek rosnącej przewagi szlachty nad władzą królewską.

Co z tego jest na maturze

Pewne są lata panowania, data założenia Akademii Krakowskiej i status ostatniego Piasta. Punktowanym szczegółem jest to, że uczelnia podupadła po jego śmierci i została odnowiona dopiero w 1400 roku.

Najczęstszym zadaniem otwartym jest ocena polityki zagranicznej: czy rezygnacja ze Śląska i Pomorza była rozsądną ceną za wzmocnienie państwa, czy stratą, której skutki ciągnęły się przez stulecia. Odpowiedź wymaga argumentów z obu stron.

Najczęstsze pytania

Kim był Kazimierz Wielki?

Ostatnim królem Polski z dynastii Piastów; panował w latach 1333–1370.

Kiedy panował Kazimierz Wielki?

W latach 1333–1370.

Kiedy zmarł Kazimierz Wielki?

W 1370 roku; był ostatnim Piastem na tronie.

Jaki uniwersytet założył Kazimierz Wielki?

Akademię Krakowską w 1364 roku (dziś Uniwersytet Jagielloński).

Jakie reformy przeprowadził Kazimierz Wielki?

Ujednolicił prawo (statuty wiślicki i piotrkowski), rozbudował zamki i miasta oraz wsparł gospodarkę i handel.

Dlaczego mówi się, że zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną?

Bo za jego rządów zbudowano dziesiątki murowanych zamków, miast i fortyfikacji.

Dlaczego Kazimierz nazywany jest „Wielkim"?

Za ogromny rozwój i unowocześnienie państwa.

Czego zrzekł się Kazimierz Wielki?

Śląska na rzecz Czech w układach wyszehradzkich z 1335 roku i Pomorza Gdańskiego na rzecz Krzyżaków w pokoju kaliskim z 1343 roku.

Co dał zjazd w Wyszehradzie?

Jan Luksemburski zrzekł się pretensji do tytułu króla Polski, a Kazimierz uznał czeskie zwierzchnictwo nad większością Śląska.

Czym był pokój w Kaliszu?

Układem z 1343 roku z zakonem krzyżackim: Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale zrzekła się Pomorza Gdańskiego.

Czy Akademia Krakowska działała nieprzerwanie od 1364 roku?

Nie. Po śmierci Kazimierza podupadła i została odnowiona dopiero w 1400 roku przez Jadwigę i Władysława Jagiełłę.

Kto panował po Kazimierzu Wielkim?

Jego siostrzeniec Ludwik Węgierski. Kazimierz zmarł 5 listopada 1370 roku bez legalnego syna, co zakończyło panowanie Piastów.

Czym był przywilej koszycki?

Zgodą szlachty z 1374 roku na dziedziczenie tronu przez córkę Ludwika Węgierskiego, w zamian za niemal całkowite zwolnienie z podatków. Uznaje się go za początek przewagi szlachty nad władzą królewską.

Jak Kazimierz Wielki powiększył państwo?

Głównie przez ekspansję na Ruś Halicką od 1340 roku, która podwoiła terytorium, ale przesunęła ciężar państwa na wschód.